میراث معنوی

بهار بیشمی bbeishami@yahoo.com

دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه ریزی روستایی ، عضوکار گروه گردشگری مجمع عالی نخبگان ایران و مدیرگروه بازاریابی و تبلیغات پژوهشکده گردشگری

ارائه تعريف دقيقي از ميراث معنوي ، نيازمند تعريف دقيق فرهنگ است . به همان اندازه كه اختلاف نظر در تعريف فرهنگ وجود دارد در مورد اين نوع ميراث نيز اختلاف ديدگاه به چشم مي خورد . اما همه در اين واقعيت اشتراك نظر دارند كه ميراث فرهنگي معنوي بنيادي ترين جنبه هاي حيات اجتماعي و فكري ملت ها ، منشا هويت ها و تنوع و خلاقيت است .

فرايندي است كه باعث مي شود مردم يك روستا ، گروه يا ملت گرد هم جمع شده اثر فرهنگي را خلق كنند يا در يك رويداد فرهنگي برنامه اجرا كنند . اين فرايند بعضاَمهم تر از خود شي يا رويداد است . ميراث فرهنگي معنوي تظاهرات و نمادهاي متنوع و گسترده اي دارداعم از اين كه با زبان ، سنتهاي شفاهي ، دانش سنتي ، خلق فرهنگ مادي ، نظام هاي ارزشي مربوط باشد يا به هنرهاي نمايشي و نظاير آن .

اما آخرين تعريفي كه از اين نوع ميراث وجود دارد ، تعريف مندرج در پيش نويس مقدماتي كنوانسيون حفظ ميراث فرهنگي معنوي است . در اين جا ميراث فرهنگي معنوي را چنين تعريف كرده اند : « رويه ها و معرف ها ، دانش ها و مهارت ها ، ابزار ، اشيا ، آثار هنري و مكان هايي كه اجتماعات و افراد ، آن را ميراث معنوي خود تلقي مي كنند و با اصول حقوق بشر پذيرفته شده در جهان : يعني برابري ،تداوم و استمرار و احترام متقابل ميان اجتماعات فرهنگي سازگار است . به اجتماعات حس تداوم و هويت مي بخشد و اجتماعات نيز در پاسخ به شرايط محيطي ، تاريخي ويا زيستي خود ، به طور مستمر آن را بازسازي مي كنند . اشكال آن نيز عبارت است از : اشكال بيان شفاهي ، هنرهاي نمايشي ، رويه هاي اجتماعي ، شعائر ، جشن ها و جشنواره ها ، دانش و رويه هاي مربوط به طبيعت

کنفرانس یونسکو و میراث فرهنگی معنوی

در سال 1997 كنفرانس عمومي يونسكو طرح بين المللي جديدي براي حفاظت از ميراث فرهنگي معنوي را به عنوان شاهكارهاي ميراث شفاهي و معنوي بشرب تصويب كرد . در چهارچوب اين برنامه يونسكو فهرستي را تدوين كرده است كه در آن استثنايي ترين و عالي ترين نمونه هاي ميراث شفاهي و معنوي كشورهاثبت مي شود . براي آن كه يك اثر فرهنگ شفاهي يا معنوي در اين فهرست ثبت شود بايد ويژگي هاي زير را داشته باشد .

- شاخص و استثنايي بودن

- ريشه داشتن در سنت يا تاريخ فرهنگي ، گروه اجتماع يا ملت خاص

- ابزار مهم براي ابزار و تقويت هويت فرهنگي گروه يا اجتماع يال ملت معين

- نشانه بارزي از زنده بودن سنت هاي فرهنگي

- در معرض خطر نابودي قرار داشتن

- دو نوع آثار مي تواند براي ثبت معرفي شود :

- ميراث فرهنگي شفاهي كه به شكل زبان فرهنگي به طور مستمر ارائه مي شود . نظير آثار نمايشي ، موسيقي ، جشنواره هاي آئيني ، تظاهرات فرهنگي مرتبط با زبان ، سنتهاي شفاهي ، هنرهاي نمايشي ، مهارتها و دانش هاي سنتي مربوط به اشكال فرهنگ مادي

- مكان فرهنگي كه مجموعه اي از فعاليتهاي فرهنگي سنتي به صورت مستمر در آنجا اجرا مي شود . كشورها مي توانند هر دو سال يك بار يك نمونه شاخص از ميراث شفاهي خود را معرفي كنند .

- نگاهي به آثار ميراث شفاهي ثبت شده در فهرست مي تواند شمايي كلي از نوع آثار ارائه كند :

- زبان و موسيقي گاريفونا Garifuna كشور بليتز ،هندوراس و نيگاراگوئه

- ميراث شفاهي گلنده Glende بنين ، نيجر و توگو

- اپراي كونگو Kungo چين

- گبوفه افونكاها Gbofe Of afounkaha موسيقي تروميت مردم ساحل عاج تاگابانا

- مكان فرهنگي برادري كنگوس تاگابانا ويلا ملا Congres Of Villa Mella جمهوري دومينيكن

- فرهنگ شفاهي و تظاهرات فرهنگي مردم زاپارا: اكوادور و پرو

- مكان فرهنگي سوسوبالا در نياگاسولا ؛ گينه

- تئاتر سانسكريت كوتياآتام : هند

- تئاتر عروسكي سيسيل ( اوپرا دي پوپي ) ايتاليا
تئاتر نوگاكونه : ژاپن

- صليب سازي و نماد گرايي آن در ليتواني ؛ ليتواني و لاتويا

- مكان فرهنگي ميدان جامع الفنا : مراكش

- ترانه هاي هدهد ايفوگائو Ifugao

- آئين هاي نياكاني و موسيقي آئيني معبد جونگ ميو Jongmyo " : كره جنوبي

- مكان فرهنگي و فرهنگ شفاهي سمي ايسكي Semiskie فدراسيون وسيه

- نمايش اسرار آميز الچه Elche : اسپانيا

- مكان فرهنگي منطقه بويسون Boysun : ازبكستان

نقش كميسيون ملي يونسكو

كميسيون ملي يونسكو در ايران يك نهاد رابط و مشورتي است . بنابراين تنها وظيفه اي كه بر عهده دارد آگاهسازي و اطلاع رساني است

اهداف و اصول

اهداف مورد نظر در امر حفاظت از ميراث فرهنگي معنوي عبارت اند از :

الف : بالا بردن و درك اهميت و ضرورت حفاظت از ميراث فرهنگي معنوي كه معمولاً در معرض آسيب پذيري دگرگوني و تغيير ماهيت و نابودي هستند .

ب: ترغيب مسئولان جهت اتخاذ تصميم هاي بايسته در خصوص حفاظت و نگهداري از ميراث فرهنگي معنوي

پ: ايجاد عزم ملي براي شناخت ، حفاظت و ارتقاي ميراث فرهنگي معنوي

ت: دستيابي به روش هاي موثر و كارا براي حفاظت از ميراث فرهنگي معنوي با توجه به ويژگي هاي فرهنگي منطقه اي و قومي

ث : ايجاد هماهنگي ميان نظام حقوقي – اداري ملي و ضوابط ناظر بر همكاره هاي بين المللي در حفاظت از ميراث فرهنگي معنوي

ج : دستيابي به روش هاي موثر و كاراجهت ايجاد سهولات در شناسايي و درك هويت ميراث فرهنگي معنوي

چ : ايجاد راه ها و روشس هاي مناسب جهت استمرا حيات ميراث فرهنگي معنوي در گستره تاريخ

ح : حمايت از گنجينه زنده بشري و حاملان ميراث معنوي و بالاندن نيروي خلاقه آنان

خ : بستر سازي مناسب جهت بهره مندي همگاني از ميراث فرهنگي معنوي

اصول

الف : ميراث فرهنگي معنوي را بايد به گونه اي بنيادين حفاظت كرد و اين امر تنها از طريق بالاندن نيروي خلاقه و نيز تحقق بخشيدن به آن از سوي حاملان اين ميراث كه پيوسته در گذر سده ها و هزاره ها آن را نگهداري كرده اند امكان پذير است .

ب: زوال ميراث فرهنگي معنوي را مي توان با تضمين اعتلا و بالاندن مفاهيم ، و نيروي خلاقه و نيز تحقق و انتقال آنها متوقف كرد .

پ . بافت فرهنگي كه ميراث فرهنگي معنوي در آن شكل مي گيرد ، بايد همانند تظاهرات مادي آن مورد حفاظت قرار گيرد .

ت. شناخت فرهنگ هاي بومي و ايجاد گفت و گو و تعامل ميان فرهنگي ، مي تواند فضايي مناسب جها ايجاد نيروي خلاقه در ميراث فرهنگي معنوي ايجاد كند .

در اينخصوص موارد زير توصيه مي شود .

1- ايجاد زمينه هاي لازم براي همكاري اقوام و گروههاي اجتماعي – فرهنگي در سطح ملي

2- تشويق خلاقيت هاي فردي معاصر بر بستر ميراث فرهنگي معنوي

3- رعايت حقوق جوامع در شقوق مختلف ميراث معنوي و نمود و بروزهاي آن

4- مشاركت و گفت و گوي فرهنگي ، ايجاد زمينه هاي لازم براي خلاقيت هاي فرهنگي

5- احترام به اصل تنوع فرهنگي و حمايت قانوني از آن

6- لحاظ موضوع در طراحي برنامه هاي توسعه و انطباق برنامه هاي فرهنگي ، سياسي و اجتماعي و عمراني با توپوگرافي فرهنگي كشور

7- بهره گيري از يافته هاي ميراث معنوي و ارزش هاي نهفته در آن در طراحي نظام حقوقي اداري و فرهنگي معاصر

8- خودداري از اقدامات عاملانه براي يكسان سازي فرهنگي

9- توسعه سازمان هاي غير دولتي و ستادهاي مدني مدافع ميراث معنوي

10- نظام ثبت آثار در حقوق داخلي و حمايت جزايي از آن

اصطلاحات

معنوي ( Intangible )

اين اصطلاح در مقابل اصطلاح « مادي » ( Tangible ) شكل گرفته و در رابطه با شاخه اي از ميراث فرهنگي كه داراي ماهيت صوري و مادي نيست ، اصطلاح متعارف و مورد پذيرش يونسكو است از آنجائي كه اصطلاح فوق به لحاظ مفهوم از روشني كافي برخوردار نيست از اين روي بهتر است پيش از هر نوع استفاده ،مراد از آن آشكارا بيان شود .

به هر روي منظور از « Intangible » ويژگي شاخه اي از ميراث فرهنگي است كه بيشتر با معني سرو كار دارد تا صورت . البته در اين خصوص از اصطلاحاتي همانند « نامحسوس ، ناملموس و … » نيز استفاده شده است كه به نظر مي رسد هيچ يك از آنان آن چنان كه بايد افاده معني نمي كند .

زنده ( Living )

اين اصطلاح بر تداوم ميراث فرهنگي معنوي از گذشته تا حال دلالت مي كند . اين شاخه ا ز ميراث فرهنگي تا زماني كه در جوامع فرهنگي موجد خود به عمل و اجرا درمي آيد پيوسته زنده است . بدين ترتيب اصطلاح « زنده » بر تداوم تماميت و اصالت به طور توامان دلالت مي كند .

روايي ( Oral )

اين خصوصيت ميراث فرهنگي معنوي در تقابل با خصوصيت «نوشتاري » قرار دارد . به عبارت ديگر اين شاخه از ميراث فرهنگي ، مباني و اصول آن هيچ گاه به نوشتار در نيامده بلكه پيوسته به صورت روايي از نسبي به نسل ديگر انتقال يافته و آموخته شده است .

سنتي ( Traditional )

منظور از اين خصيصه تغيير ناپذيري ميراث فرهنگي معنوي در طول تاريخ ، ماندگاري آن در ذهنيت ناخودآگاه جامعه و نيز آموزش و انتقال روايي از نسلي به نسل ديگر و نيز موروثي بودن آن در ميان نسل هاست . با وجود پنداشت عامه ، سنت نه تنها « ايستا» نيست بلكه پوياست و پيوسته در پويايي خود تحول مي يابد . از اين روي خصيصه « سنتي » براي هر پديده بيش از آن كه نشان دهنده قدمت باشد مبين شيوه اكتساب و تداوم ، آموزش و انتقال آن است .

در اين جا بايد توجه داشت كه خصوصيات چهارگانه فوق يعني معنوي بودن ، خصوصيات مميز ميراث فرهنگي معنوي به شمار مي روند .

فولكلور ( Folklore )

فولكلور يا فرهنگ سنتي و مردمي در مجموعه اي از سنت هاي فرهنگي جوامع و نيز تظاهرات آنهاست . از آن جايي كه نخستين گام هاي مطالعاتي در ميراث فرهنگي معنوي از فولكلور آغاز شد ، از اين روي در كليه گزارش ها و موشته هاي موجود پيشين يونسكو و غيره اصطلاح فولكلور از نظر معنايي برابر است با « ميراث فرهنگي معنوي » بويژه آن كه اين اصطلاح خو از ديرباز براي اشاره به كليه ابعاد فرهنگي روايي در جامعه خود دلالت مي كرده است .

بازنمایی میراث ناملموس «سارای» در فرهنگ شهروندان زن اردبیل...